मेरो ‘पढ्नुपर्ने
पुस्तक’को सूचिमा केही त्यस्ता पुस्तक छन् जुन पुछारबाट उकालो चढ्न पाउँदैनन् ।
सूचिको अग्रभागमा नयाँ पुस्तक थपिन्छन् र पुछारका पुस्तकमाथि मबाट अन्याय भइरहन्छ
। अन्यायमा परेका त्यस्ता पुस्तकमध्ये एक हो
सलमान रस्दीको ‘Midnight’s Children’
।
रस्दीको
लोकप्रियताका बारेमा त जानकारी हुने नै भयो, तर उनको लेखकीय क्षमताको भव्यताका बारेमा मेरो बुझाइ यथेष्ट थिएन । उनको यो
पुस्तक मलाई भारत-पाकिस्तानको २०४७ को विभाजन र त्यसका क्रममा मानिसहरूले
भोग्नुपरेको कष्टको दुखद् वर्णन् होला जस्तो लागेको थियो । यही अनुमानका कारण उनको यो उपन्यास सुरु गर्ने जाँगर ममा पलाएको थिएन
।
तर,
गत महिना पालो आयो यही 'मध्यरातका
शिशुहरू'को ! केही दिनअघिमात्र यो उपन्यास पढिसक्दा यति प्रभावित भएँ कि म अहिले यो उपन्यास र उनको लेखन क्षमताको 'फ्यान' नै भएको छु ।
आज कुरा गरौँ
उपन्यास र यसमा मलाई घत लागेका केही कुरा बारे ।
जर्मनीबाट चिकित्सा
विज्ञानको अध्ययन पुरा गरी डाक्टर बनेर कश्मीर फर्केका आदम अजिजको प्रसङ्गबाट
उपन्यास सुरु हुन्छ । एक दिन नमाज पढ्ने क्रममा अल्लालाई ढोग्दा माटोको ढिस्कोमा
नाक ठोक्किएर आदमको नाकबाट रगतका तीन थोपा निस्किन्छन् । त्यस घटनापछि आइन्दा
भगवान होस् या मानिस -कसैका लागि जमीनमा टाउको नटेक्ने कसम खाएका आदम धर्म
निरपेक्ष समाज र राष्ट्रको पक्षधर बन्छन् ।
श्रीनगरमा नाक
फुटेर आदम अजिजले रगत बगाएको यही प्रसङ्गबाट सुरु भएको उपन्यास उनका नाति सलीम
सिनाइको शारीरिक र मानसिक विक्षिप्ततामा आइपुगेर मुम्बई शहरमा अन्त हुन्छ ।
१५ अगस्त १९४७, भारत स्वाधिन भएको रात मुम्बइको एक अस्पतालमा जन्मेको बालक आदम अजिजको
नाति सलिम सिनाइ बन्न पुग्छन् । यिनै सलिमको जीवनका आरोह-अवरोह नै उपन्यासको मूल
कथा हो । यो कथामा भारतको स्वाधिनता, भारत-पाकिस्तानको विभाजन र बङ्लादेशको पाकिस्तानबाट विभाजनका प्रसङ्गहरू
जोडिएका छन् ।
दक्षिण एसियाका
लागि बेलायती उपनिवेषबाट भारतको स्वाधिनताको घटना नयाँ होइन । न त पाकिस्तानको
विभाजन र यस क्रममा आम मानिसले झेलेका कष्ट नयाँ हुन् । बङ्लादेशले पाकिस्तानबाट
अलग हुन गरेको सङ्घर्ष दक्षिण एसियाको इतिहासको महत्त्वपूर्ण घटना हो जसका बारेमा
हामी सबै धेरथोर जानकार छौँ । तर, इतिहासका
यी कुनै प्रसङ्ग उपन्यासका मूल विषय होइनन् । उपन्यासको मूल विषय सलिम सिनाइको
जीवन अनुभव हो । उसको जन्मको प्रसङ्ग, जन्मनासाथ उसलाई मेरी परेरा नामकी नर्सले गलत परिवारको जिम्मा लगाएको घटना र
यही गलत परिवारसँग इतिहासका माथि उल्लिखित सबै उहापोहमा उसले काटेको घनचक्करले
उपन्यासलाई ‘बुलन्द’ बनाएका छन् ।
यो उपन्यास पढ्दा
सलमान रस्दीको बेजोडको कल्पनाशीलताबाट म अत्यन्त गहीरो रूपमा प्रभावित भएँ ।
म्याजिक रिअलिज्मको शैलीमा मार्केजको उपन्यास One Hundred
Years of Solitude बारे यस अघिको एउटा ब्लगमा वयान गरेको
छु । यही शैलीमा रस्दीको उपन्यास अर्को बेजोड र ‘नपढी नहुने’ कृति रहेछ भन्ने
महसुस भएको छ ।
उपन्यासको रमाइलो
पक्ष के छ भने सलिम सिनाइको जीवनका आरोह-अवरोह जति कष्टप्रद भए पनि ऊ मार्फत् जीवन-जगतबारे लेखकले प्रस्तुत गरेका वर्णन् रोचक र हास्यास्पद् (humorous) छन् । सलिमकी हजुरआमा नसिम गनी, आमा अमिना सिनाइ, उसलाई अस्पतालमा साट्ने र बाल्यकालमा हेरचाह गर्ने मेरी परेरा, बहिनी जमिला, ऊसँग विवाह गर्ने पार्वती
र पुस्तकको अन्तमा साथी बनेकी पद्माको चरित्र चित्रण रस्दीले यती कलात्मक ढङ्गले
गरेका छन् कि उपन्यास अत्यन्त जीवन्त र रोचक बनेको छ ।
अनुमान गरौँ -अस्पतालमा
शिशुहरू साटिएर फरक-फरक बाबुआमाको हातमा परेपछि त्यसबाट निस्किने परिणाम के हुन्छ ? स्वाभाविक रूपमा त्यसले दुई शिशुको मात्र नभएर उनीहरूका बाबुआमाको विगत, वर्तमान र भविष्यलाई उल्झनहरूको जालोमा फसाउँछ । यो उपन्यासको कथा तिनै
उल्झनहरूमा बुनिएको छ । उपन्यासमा सलिम ११ वर्षको भएपछि ऊ र उसका परिवारले
वास्तविकता थाह पाउँछन् -त्यसपछि उनीहरूमा तनाव र द्विविधा झन् बढेर जान्छ । तर, कथाको जटिलता यसमा मात्र सीमित छैन । उपन्यासमा फरक समुदायका शिशु मात्र
साटिएका छैनन्, उनीहरूका राष्ट्रियता र
देश पनि साटिएका छन् । यो साटफेरका क्रममा निर्माण भएका हरेक पात्रका मनोदशा र
अनुभवले उपन्यासलाई रोचक बनाएका छन् ।
मेरो अनुभूतिमा यो
उपन्यासलाई भव्य बनाउने पक्ष भने अर्कै छ । त्यो पक्ष हो -दक्षिण एसिया र त्यसमा
पनि भारत, पाकिस्तान र बङ्लादेशको
राजनीति र समाजमा निहित हिंसा, भेदभाव, गरीबी, असमानता र पछौटेपनको सटिक, व्यङ्गात्मक र हाँसोले भरिएको चित्रण । यो क्षेत्रका लागि कुन विषय
महत्त्वपूर्ण छन् ? राजनीतिलाई समाजका
कस्तो चरित्रले डोहोर्याएको छ ? मानिसको
जीवनको मूल्य कसरी निर्धारण हुन्छ ? यी सबै कुरा रस्दीको उपन्यासमा गजब रमाइलो तरिकाले प्रस्तुत भएका छन् ।
रस्दीको लेखकीय
क्षमताको तारिफ गर्नका लागि अनेकन प्रसङ्ग उपन्यासमा छन् । एउटा उदाहरण गन्धलाई
मानवीय संवेदनाहरूसँग जोड्ने सलिमको क्षमताका बारे उपन्यासकारको वर्णन हो । निकै
ठुलो भएपछि नाकको शल्यक्रियामार्फत् गन्धको अनुभूति गर्ने क्षमता पाएको सलिमले
विभिन्न संवेदनाहरू (जस्तै, उदासी खुशी, आक्रोश, ईर्ष्या, आदि)लाई गन्धका आधारमा वर्गीकरण गर्ने क्षमता विकास गर्छ । यसको वर्णनमा
रस्दीको उम्दा लेखकीय क्षमता उजागर भएको छ ।
उपन्यासमा तारिफ
गर्नुपर्ने अर्को पक्ष मार्केज शैलीको म्याजिक रिअलिज्म हो । रस्दीले पात्रहरूको
मनोवेगको भित्री तहसम्म पुगेर उनीहरूका अनुभूति र काल्पनिक घटनाहरूलाई मिहिन रूपमा
प्रस्तुत गरेका छन् । उदाहरणका लागि उपन्यासको मूल पात्र सलिम सिनाइ सानो उमेरदेखि
नै भारत स्वतन्त्र भएको रात जन्मेका र जीवित चानचुन ५०० मानिसहरूको सभा (Midnight
Children’s Conference) गर्ने र उनीहरूको नेतृत्व
गर्ने अभिलाषा मनमा पालेर बसिरहेको छ । उसको यो अभिलाषाले कथामा मेरुदण्ड जस्तै
काम गरेको छ ।
छोरा आदम सिनाइ (तर, पार्वती र शिवबाट जन्मेको) सँग मेरी परेराको अचार उद्योगमा आएपछि सलिमको जीवनको एक चक्र पुरा हुन्छ र उपन्यासको कथाको पनि अन्त हुन्छ ।
मलाई आज लाग्छ मैले धेरै वर्षअघि यो उपन्यास पढ्नुपर्ने थियो । ढिलो भए पनि पढ्न पाइयो र धन्य भइयो । यो उपन्यास पढिसकेपछि रस्दीप्रति ममा गहिरो सम्मान पलाएको छ । उपन्यास लामो छ र यसले पाठकको धैर्यको परिक्षण गर्छ । तर, यो उपन्यास अवश्य पढ्नुपर्ने उपन्यासका रूपमा मैले सिफारिस गर्ने पुस्तकहरूको सूचिमा परेको छ ।
